Natsume Soseki Gönül Roman İncelemesi

Herkese merhaba, bugün bir kitap incelemesi ile klavye başındayım. Mesleki anlamda alanımla ilgili kitap okumayı çok sevsem de bir süre sonra bu durum bunaltıcı olabiliyor bu sebeple farklı tür ve kültürlerden kitap okumak neredeyse hobim oldu. Gönül kitabı ise Japon edebiyatında okuduğum ilk roman. Çocukluğumdan beri animelerle büyümüş biri olarak Japon edebiyatını keşfetmemin geç olması oldukça büyük bir kayıp diye düşünüyorum. Çünkü kitaplar da bir o kadar büyüleyici ve huzur verici. Özellikle alanın belli başlı isimleri gerçekten tam yüreğinize dokunuyor ve dile getiremediklerinizi söyleme cesareti gösteriyorlar. Gönül de bu sebeple benim için yeri ayrı bir roman. Kitabı okuyanlar için ufak bir hatırlatma okumayanlar için sürpriz bozanlar içeren ama fragman niteliğinde bir yazı olduğunu düşünüyorum.

Natsume Sōseki’nin Kokoro (こゝろ), Türkçe çeviri adıyla Gönül, Meiji dönemi Japonya’sında bireylerin içsel çatışmalarını derinlemesine ele alan bir romandır. İmparator Meiji’nin ölümüyle bir dönemin kapanışı ve ülkenin hızla feodalizmden endüstri toplumuna evrilmesi, romanda karakterlerin psikolojisini belirleyen modernleşmenin bedelini simgeler. Bu bedel bireyleri günlük hayatlarında kendi kültür ve geleneklerinden uzaklaşmak zorunda bırakmıştır. Sōseki, bu bağlamda modernleşmenin “yalnızlık, ahlaki karmaşa ve kopukluk” gibi kavramlarını incelemiştir. Ben yazımda kitabı, romandaki ana karakterler Sensei ve K. üzerinden, bireysel özgürlük, yalnızlık, yaşamın anlamı, benlik arayışı ve içsel yabancılaşma gibi varoluşçu temaları ele ele alarak psikolojik alt yapı ile inceledim.  Keyifli okumalar diliyorum.

Yalnızlık ve Benlik

“Yalnızlık ışık kadar sessiz olsa da tıpkı ışık gibi en kudretli aracılardandır; zira yalnızlık insan için vazgeçilmezdir. Her insan dünyaya yapayalnız gelir, yine her insan dünyayı yapayalnız terk eder” - Thomas De Quincey

Gönül’de yalnızlık, kahramanların hem ruhsal hem de toplumsal boyutta yaşadığı bir varoluşsal sorundur. Öğrenci anlatıcı Sensei ile ilk kez buluştuğunda Sensei ona şöyle der: “Gençlik en yalnız zamandır”. Sensei, okul çağındaki anlatıcının yüzündeki gülümsemenin ardında bile bir yalnızlık gördüğünü ima eder. Bu sözler, gençliğin geleneksel bağlardan uzaklaştığı bir dönemdeki yalnızlığın altını çizer. Sensei’nin iç dünyasında ise yalnızlık bambaşkadır. Meiji döneminin bireyselleşen toplumu içindeki yabancılaşmasını biz okuyuculara açıklar: “Modern çağda doğmanın bedeli yalnızlıktır; çünkü bu çağ özgürlük ve bağımsızlıkla doludur”. Yani Sensei’ye göre, bireyin kendi yolunu seçme özgürlüğü arttıkça içsel izolasyon da derinleşir. Sosyal destek mekanizmalarının çözülmesiyle entelektüeller yalnızlığa mahkûm olmuştur. Şimdi bir düşününce şu anda bizlerin yaşadığı hayatlarda böyle değil mi? Yıllar önce TV’de izlediğimiz o bilimkurgu filmleri yavaş yavaş gerçek olmaya başladı. Artık uzaya koloni kurmaktan bahsediyor, yapay zekâyı hayatımızın her anında kullanıyoruz. Peki ya biz birey olarak bu gelişmelerin neresindeyiz? Tıpkı Sōseki gibi ben de bu bedelin yalnızlıkla ödendiğini düşünüyorum. Şimdilerde varlığımızın ispatını sosyal medyada arıyor oluşumuz buna kanıt olsa gerek.

Kitaba devam edecek olursak, K karakteri de derin yalnızlık örneklerinden biridir. K, idealist bir genç olarak izole hayat sürer ve aşık olduğu genç kız ile Sensei’nin evlenmesiyle ardında hiçbir insan bağ kalmadığını hisseder. Bazılarına göre K, “kalbi kırık, yalnız ve ihanete uğramış” hissettiği için intihar eder. K’nın mezarı Sensei’nin vicdani sorumluluğunu simgeleyen bir yerdir. Sensei, K’nın ölümünden sonra her ay ona dua etmek için bu mezarı ziyaret eder; K’nın hatırası Sensei’ye suçluluk ve boşluk duygusu aşılar. Zamanla Sensei, “insanlığa, ve kendine olan inancını yitirdiği” için dünyadan çekilmiş bir hayat sürmeye başlar. İçinde yaşadığı o buhran artık dışavurmuştur. Sensei ne ailesine ne arkadaşlarına açılmaktadır. Bu durum, Sensei’nin kendi benliğiyle çatışmasını ve toplum içinde yabancılaşmasını gösterir. Anlatıcı da Sensei’yle kurduğu benzersiz iletişimle bu yalnızlığı paylaşır; romanda Sensei öldükten sonra, anlatıcı “Sensei kendinden nefret ettiği için başkalarına yakınlaşmayı reddetmiş…” diye düşünür. Bu satırları okurken aklıma Özdemir Asaf’ın bir şiiri geldi. Üstat der ki; “Yalnızlık paylaşılmaz. Paylaşılsa yalnızlık olmaz.” Böylesine derin bir konu bu kadar naif ve açıklayıcı betimlenmiş düşünmeden edemiyor insan. Çok kişisel çok mahrem ama bir o kadar içinde bulunduğumuz toplum ve sosyoloji ile de ilişkili. İşte  bu sebeple yalnızlık kavramı, romanda karakterlerin içsel benliğini şekillendiren önemli temalardandır.

Özgürlük ve Sorumluluk

Gönül, bireysel özgürlüğün beraberinde getirdiği ağır bedelleri vurgular. Sensei’nin “modern çağda doğmak” yorumundaki özgürlükten kasıt, topluma bağlı kalmadan kendi yolunu seçme imkânıdır. Ancak bu özgürlük, varoluşsal sorumluluk duygusunu da beraberinde getirir. Sensei, geçmişte verdiği bir karardan dolayı ağır bir yük taşımaktadır. Sonuçta K’nın intiharı Sensei’yi derinden etkiler. Sensei, “kendini insanlığa karşı suçlu” hisseder; her an tetikte yaşar, kimseye tam anlamıyla güvenemez.

Özgürlük ve sorumluluk çatışması, K karakterinde de görülür. K idealist bir genç olarak tıp okumayı reddedip dinî felsefe üzerine yoğunlaşır; gösterişsiz, disiplinli yaşar. K’nın özgürlüğü, ailesi tarafından verilen şartlarla (doktor olma zorunluluğu) sınırlandırılmıştır. Ailesi onun bu arzularını öğrendiğinde onu mirastan mahrum eder. Kitapta K’nın intihar mektubunda “olmak istediğim adam olamayacağım” gerekçesine vurgu yapılır; kendi hayatı üzerinde özgürce iradesini kullanamadığı hissi, ona kontrol edemediği bir kader olarak gelir. Böylece K, özgürlük kavramını “benlik arayışı” bağlamında deneyimler: Kendine biçtiği ideal kimlikle gerçekte uyumsuzluk, özgürlüğün yetersizliğini getirir ve sorumluluk üstlenememiş hissettirir. Bu bağlamda yaşanan bir olay herkes için farkı senaryolarda gerçekleşebilir fakat sonuç aynıdır.  Bireyin içsel çatışmalarının şiddeti artar. Anlam kaybolur ve birey kendini tanıyamaz, iletişim kuramaz. Varoluşsal kriz başlamıştır ve içten içe bireyi tüketmeye başlar.

Anlam Arayışı ve İçsel Yabancılaşma

Roman boyunca Sensei ve diğer karakterler, geleneksel değerlerle modern dünya arasında anlam arayışı peşinde koşar. Sensei, eski feodal düzenin (örneğin aile veya din) sunduğu kesin anlamları yitirmiş, yeni Batılı zevklerle de tatmin olamamıştır. Sanki arafta gibidir. Sensei’nin karısı, “Çocuk sahibi olsak ne güzel olur” diyen sıradan beklentiler içindeyken, Sensei bunu boş bir teselli olarak görür. Sensei bu an için bile, “Olan olmayacak, İlahi bir ceza” diye güler (çocuk sahibi olamayışlarına atıfla). Bu, Sensei’nin yaşamın geleneksel anlamlarını reddettiğini, kendini evrensel bir cezayla açıklamaya çalıştığını gösterir.

Anlam arayışı arayan yalnız karakterlerin hikayesi, Doğu-Batı paralelinde de yorumlanabilir. Sōseki’nin anlatımına göre, Japon aydınları Batı’nın bireyselcilik ideolojisini öğrendikçe Batı’daki “Tanrı’nın ölmesi” sendromuna benzer bir anlamsızlık hissetmiştir. Romandaki anlatıcı, üniversite ortamındaki yeni idealleri ailesinin geleneksel huzuruyla karşılaştırır; bu çelişki nihayetinde anlatıcının babasının yanından sessizce ayrılışında kendini gösterir. Görünenin aksine arkada daha büyük bir sosyolojik değişim meydana gelmektedir. Ve bu durum toplumun en üstünden altında herkesin kapısını çalan bir soruyu meydana getirir; Ben ne için yaşıyorum?

K için anlam arayışı daha trajiktir. Onun ahlaki idealleri ile dünyevi arzuları (aşkı) arasında kopmaya maruz kalması, varoluşsal boşluk yaratır. Artık ne dinî törelleri bütünleştirebilir ne de arzuladığı aşkı yaşatabilir. K, sonunda bu çıkmazdan çıkış yolu olarak ölüm yolunu seçer. Böylece romanda görülen, klasik varoluşçu motiflerle paralellik taşır: Karakterler kendini gerçekleştirme arayışı içinde içsel boşluğa düşer. Tabii Japon kültürünün bir parçası olan Seppuku’nun (iç organların dışarı çıkmasını sağlayan bir tür Japon intihar adeti) var olmasının bir noktada intihar etmesini kolaylaştırdığını söyleyebiliriz. En nihayetinde kriz geleneksel bir yol ile sonlandırılmıştır.

Kimlik Krizi ve Toplumsal Dönüşüm

Modernleşme sonrası toplumsal bağların zayıflaması, bireylerin köksüz ve yalnız hissetmesine yol açmıştır. Bir anda size ait olan kılık kıyafet, gelenek ve değerleri bırakıp daha önce hiç görmediğiniz duymadığınız yeni kuralların hayatınıza girmesinden bahsediyoruz. Bu hem sosyolojik hem ideolojik bir değişimdi. Sensei, genç anlatıcıya son mektubunda bu değişimi şöyle açıklar: “Belki neden ölmeye karar verdiğimi tam olarak anlamayacaksın… Sen ve ben farklı çağlardanız, öyle düşünüyoruz. Aramızdaki uçurumu kapatacak bir şey yok”. Bu sözler, jenerasyonlar arasındaki anlayış farklılığını ve değer sistemlerindeki kopukluğu vurgular. Meiji İmparatoru’nun ölümü roman boyunca bir metafor olarak kullanılır; bu olay, eski düzenin sonunu ve yeni çağa geçişi simgeler. Sensei, bu yenilenen dünyada kendisini “çağının dışına itilmiş” hisseder; sonunda, Meiji dönemi sona ererken “kendi zamanını da tükettiğini” düşünerek dünyayı terk etmeye karar verir. Bu durum varoluşsal boşluğun bir yansımasıdır: Sensei için ne geleneksel nizam ne de modern bireycilik dünyasında kendine bir yer kalmamıştır.

Sonuç

Gönül hem tanıdık hem nostaljik bir pencereden anlatıyor hikayesini. Sōseki okuyucuya içsel yabancılaşma ve kimlik krizinin edebi bir panoramasını sunarken, hayatın anlamını ve insan ilişkilerini sorgulatan derin bir okuma deneyimi yaşatıyor. Japon edebiyatına merakınız var ise Gönül size başlangıç yapmanız için yardımcı olabilir.

Siz Japon edebiyatı hakkında ne düşünüyorsunuz? Gönül romanını okudunuz mu?